Hoa sữa vốn thơm. Đâu đó, một chút hương thoảng qua trong chiều thu có thể khiến lòng người xao xuyến, nhưng cả con phố ngập trong mùi hoa sữa nồng nặc lại trở thành nỗi ám ảnh. Từ những tranh luận gần đây trên mạng xã hội, tôi nghĩ đến một điều là, trong cuộc sống, có những thứ rất tốt đẹp, nhưng khi vượt quá giới hạn, chính điều tốt đẹp ấy cũng có thể trở thành gánh nặng.
Mấy hôm nay, đọc những dòng trạng thái than phiền về mùi hoa sữa, tôi vừa buồn cười vừa suy nghĩ. Người yêu hoa sữa thì bảo đó là hương thu, là ký ức, là nét duyên của phố, nhứt là ai yêu Hà Nội. Người không chịu nổi thì than đau đầu, khó thở, chỉ mong những hàng cây ấy bớt nở hoa. Cũng một mùi hương, người thấy lãng mạn, người lại cảm thấy phiền toái.
Trong khoảnh khắc ấy, trong đầu tôi chợt nhớ tới câu hát “Hoa sữa vẫn ngọt ngào đầu phố đêm đêm” trong ca khúc Hoa sữa của nhạc sĩ Hồng Đăng. Chỉ một câu hát thôi mà gợi lên cả một trời Hà Nội, những con đường mùa thu, những cuộc hẹn hò và những rung động khó gọi thành tên. Hương hoa sữa đi vào âm nhạc đẹp đến thế, bởi nó không chỉ là mùi hương mà còn là ký ức. Nhưng có lẽ, để lòng người bối rối vì thương nhớ thì chỉ cần một chút hương thoảng qua. Còn nếu nồng nặc đến mức người ta phải đóng cửa, tránh đường, thì sự bối rối lãng mạn ấy rất dễ biến thành nỗi khổ (đến khó thở).
Thật ra, hoa sữa đâu có lỗi, bởi nó chỉ đang làm công việc của một loài cây: nở hoa và tỏa hương. Có chăng, vấn đề nằm ở mật độ trồng cây, ở khoảng cách giữa những hàng cây và không gian sống của con người. Một cây hoa sữa có thể làm nên vẻ đẹp của góc phố nhưng quá nhiều cây cùng nở trong một không gian chật hẹp, hương thơm có thể trở thành sự ngột ngạt.
Từ chuyện hoa sữa, tôi chợt nghĩ đến hai chữ vừa đủ. Theo đó, có những thứ tốt cho sức khỏe, nhưng không phải cứ dùng nhiều là tốt. Thuốc bổ cũng vậy. Cơ thể thiếu chất thì cần bổ sung, nhưng bổ sung vô tội vạ, không hiểu mình cần gì, đôi khi lại gây hại. Bữa ăn ngon khiến ta hạnh phúc, nhưng ăn đến mức quá no thì cái ngon cũng chẳng còn, thậm chí thành hại (như đau bao tử chẳng hạn).
Tập luyện thể thao là điều đáng khuyến khích. Tôi luôn ngưỡng mộ những người biết dành thời gian vận động, chăm sóc thân thể, song, nếu ngày nào cũng ép mình phải vượt thành tích, bất chấp đau đớn, mệt mỏi, không cho cơ thể nghỉ ngơi, thì việc rèn luyện để khỏe mạnh có khi lại khiến sức khỏe tổn thương.
Yêu thương cũng có thể như thế. Thương con là điều tự nhiên của cha mẹ, nhưng thương đến mức kiểm soát từng bước đi, quyết định thay mọi lựa chọn, không cho con cơ hội vấp ngã và trưởng thành, tình thương ấy có thể trở thành sợi dây ràng buộc. Yêu một người cũng vậy. Quan tâm là đẹp, nhưng quan tâm quá mức, muốn biết người ấy đang ở đâu, làm gì, gặp ai, nghĩ gì trong từng phút, thì tình yêu dễ biến thành sự chiếm hữu…
Thiệt sự, không ít người nhân danh yêu thương mà làm người khác ngột ngạt – họ quên rằng, đôi khi thương một người còn là biết để người ấy có khoảng trời riêng.
Ngay cả việc thực hành Phật pháp, vốn hướng đến chuyển hóa khổ đau, cũng cần trí tuệ soi đường.
Ăn chay là một thực hành đẹp khi xuất phát từ lòng từ bi và sự hiểu biết, nhưng nếu vì ăn chay mà xem thường người ăn mặn, lấy thực đơn làm thước đo đạo đức, thì ta đã để sự phân biệt lớn lên ngay trong việc nuôi dưỡng lòng thương.
Tụng kinh, niệm Phật, ngồi thiền đều có thể giúp thân tâm an tịnh. Nhưng nếu quá chú trọng số thời kinh, số câu niệm, số giờ ngồi thiền đến mức bỏ bê trách nhiệm gia đình, công việc, hoặc sinh tâm hơn thua với người khác, thì cần nhìn lại cách mình đang tu.
Tinh tấn không đồng nghĩa với ép xác; giữ giới không có nghĩa trở nên khắt khe với tất cả mọi người. Và, chánh niệm cũng không phải lúc nào cũng căng thẳng quan sát chính mình đến mức đánh mất sự tự nhiên của đời sống.
Đức Phật chỉ dạy con đường Trung đạo, tránh hai cực đoan hưởng thụ dục lạc và khổ hạnh ép xác. Tinh thần ấy gợi cho tôi một cách sống: biết điều gì nên làm, làm đến đâu và khi nào cần dừng lại.
Dĩ nhiên, vừa đủ không có nghĩa là sống hời hợt, thiếu nhiệt tình hay dễ dàng bằng lòng. Có những việc cần dấn thân hết sức, có những lý tưởng đáng để theo đuổi cả đời. Nhưng dấn thân vẫn cần tỉnh thức, nhiệt thành vẫn cần hiểu biết, và lòng tốt cần đi cùng khả năng lắng nghe người khác. Bởi cái gì quá mức cũng có thể đánh mất ý nghĩa ban đầu, kể cả những điều ta tin là tốt đẹp.
Sau ồn ào này, tôi tin nhiều người vẫn thích hoa sữa, cũng như thích một buổi chiều đi ngang góc phố, bất chợt nhận ra mùi hương quen thuộc rồi nhớ về một người, một nơi chốn, một mùa thu đã xa. Và hẳn, người như vậy sẽ thích cái cảm giác bối rối mà nhạc sĩ Hồng Đăng đã gửi vào giai điệu, để chỉ cần nghe một câu hát, lòng người cũng đủ xuyến xao như mới yêu lần đầu.
Thiệt ra, hương hoa đẹp nhất đôi khi chỉ cần thoảng qua. Cuộc sống có lẽ cũng vậy. Không phải cứ thêm vào là sẽ hạnh phúc hơn. Đôi khi, biết bớt đi một chút mới là cách ta giữ lại những điều đẹp đẽ.
Hoa sữa thơm, nhưng đâu cần cả con phố phải ngạt ngào. Yêu thương nhiều, nhưng đâu cần khiến người mình thương nghẹt thở. Tu tập tinh tấn, nhưng đâu cần biến con đường giải thoát thành một cuộc chạy đua hơn thua, ai về trước, ai chứng đắc phẩm hạnh cao hơn…
Và có lẽ, điều khiến người ta nhớ mãi không phải là thứ hương thơm nồng nàn nhất, mà là chút hương vừa đủ để khi đi xa vẫn còn muốn tìm về. Sống vừa đủ có lẽ không phải là có ít đi, mà là biết để mọi thứ hiện diện đúng chỗ, đúng mức, với sự hiểu biết và lòng thương sâu.
Lưu Đình Long
