“Bất sanh bất diệt” là một trong những câu chữ đẹp và sâu của Phật giáo, nhưng cũng rất dễ bị hiểu thành: có một thứ gì đó trong ta không sinh ra, không chết đi và tồn tại vĩnh viễn. Hiểu như vậy chưa chạm đến tinh thần mà giáo lý Bát-nhã muốn chỉ ra.
Bát-nhã Tâm kinh nói: “Chư pháp không tướng, bất sanh bất diệt, bất cấu bất tịnh, bất tăng bất giảm”. “Bất sanh bất diệt” ở đây gắn với tính Không, nghĩa là các pháp không có một tự tính độc lập, cố định và tồn tại riêng rẽ.
Nhưng rõ ràng mỗi ngày chúng ta vẫn chứng kiến sinh và diệt. Một đứa trẻ chào đời. Một người già qua đời. Hoa nở rồi tàn. Mặt trời mọc rồi lặn. Một tình yêu bắt đầu rồi có thể kết thúc. Vậy tại sao lại nói “không sinh, không diệt”?
Hãy nhìn một đám mây
Một buổi sáng, ta ngước lên và thấy đám mây trắng xuất hiện. Ta nói: “Có một đám mây vừa sinh ra”. Nhưng đám mây có thực sự từ cái không mà trở thành có? Trước khi mang hình dáng ấy, nước đã hiện diện trong biển, sông, hồ, trong hơi ẩm của không khí. Nhờ nhiệt độ, gió và nhiều điều kiện khác, hơi nước tụ lại thành mây.
Đám mây chỉ xuất hiện trong một hình thức mới.
Chiều xuống, mây tan. Ta nói: “Đám mây mất rồi”. Nhưng nó đi đâu? Có thể mây trở thành mưa, rơi xuống một cánh đồng, hòa vào con suối, nằm trong thân cây, rồi một ngày lại bốc hơi lên trời.
Nếu nhìn bằng mắt thường, ta thấy sinh và diệt. Nếu nhìn bằng tuệ giác duyên khởi, ta thấy chuyển hóa.
Con người cũng vậy. Ngày sinh của ta không phải thời điểm từ hoàn toàn không có gì bỗng xuất hiện một con người. Trong ta có cha mẹ, tổ tiên; có thức ăn từ đất, nước từ mây, hơi thở từ cây xanh và vô số điều kiện của cuộc đời. Không có những nhân duyên ấy, “ta” không thể hiện hữu.
Ngay lúc này, ta cũng không phải một thực thể đứng yên. Cơ thể thay đổi từng ngày, cảm xúc đến rồi đi, suy nghĩ sinh rồi mất. Con người hôm nay đã khác con người của mười năm trước, nhưng ta vẫn quen gọi tất cả bằng một cái tên: “tôi”.
Chính ở đây, “bất sanh bất diệt” gặp giáo lý duyên khởi. Bởi mọi thứ đều do nhân duyên mà thành nên không có gì có thể tự mình sinh ra. Và vì không có một thực thể độc lập, bất biến nên cũng không có một “cái gì” tự mình bị tiêu diệt hoàn toàn.
Điều này không phủ nhận vô thường. Ngược lại, vô thường chính là biểu hiện sống động của duyên khởi. Vì không có gì cố định nên hạt giống mới thành cây, đứa trẻ mới trưởng thành, mùa đông mới đi qua và một nỗi đau dù lớn đến đâu cũng có khả năng chuyển hóa.
Hiểu như vậy, “bất sanh bất diệt” không phải lời hứa rằng con người sẽ sống mãi. Phật giáo cũng không dùng khái niệm này để xác nhận một cái tôi hay linh hồn bất biến tồn tại đời đời. Nếu còn hình dung có một “tôi” nguyên vẹn đi xuyên qua mọi biến đổi, chúng ta vẫn đang đứng trong cách nhìn thường kiến.
Giáo lý này trở nên sâu sắc nhất khi ta đứng trước mất mát. Một người thân qua đời, ta đau bởi từ nay không còn được nhìn thấy hình hài quen thuộc ấy, không còn nghe giọng nói ấy, không thể gọi một cuộc điện thoại rồi nghe người kia trả lời. Nỗi đau đó là thật và không cần dùng giáo lý để phủ nhận.
Nhưng người ấy có hoàn toàn trở thành hư vô không?
Hãy nhìn vào chính mình
Có thể ta đang nói một câu cha từng nói. Ta nấu món mẹ từng nấu. Cách ta thương con đôi khi chính là cách mình từng được thương. Một người đã khuất vẫn có mặt trong huyết thống, ký ức, thói quen, tình thương và những ảnh hưởng mà họ để lại nơi những người còn sống.
Nhìn như thế không phải để tưởng tượng rằng người mất vẫn còn nguyên đâu đó. Đó là nhận ra một sự thật của duyên khởi: không một đời sống nào tồn tại biệt lập, và cũng không một đời sống nào đi qua cuộc đời này mà hoàn toàn không để lại những nhân duyên tiếp nối.
Tuệ giác ấy có thể làm thay đổi cách ta sống. Nếu biết mọi thứ đều đang chuyển hóa, ta sẽ bớt đòi hỏi người thương phải ở bên mình mãi, tuổi trẻ phải còn mãi, sức khỏe phải nguyên vẹn mãi hay thành công phải thuộc về mình mãi.
Ta bắt đầu biết quý một bữa cơm còn đủ người, một cuộc điện thoại của cha mẹ, một buổi chiều còn có thể đi bên người mình thương. Không phải vì sợ mất, mà bởi biết hình thức hiện tại của mọi cuộc gặp gỡ đều không kéo dài vô hạn.
“Bất sanh bất diệt” vì thế không phải khái niệm để thuộc lòng. Nó là một cách nhìn. Khi buồn, ta biết nỗi buồn này do duyên mà sinh nên cũng có thể chuyển hóa. Khi giận, ta không vội nói “tôi là người nóng tính”, bởi cơn giận không phải bản chất cố định của mình. Khi thành công, ta bớt kiêu mạn vì biết thành quả ấy được tạo nên bởi vô số điều kiện.
Và khi một chiếc lá rơi, ta không chỉ thấy sự kết thúc. Chiếc lá trở về đất, thành dưỡng chất nuôi cây, rồi có mặt trong những chồi non của mùa sau. Hình tướng cũ không còn nhưng dòng chuyển hóa vẫn tiếp tục.
Có lẽ đó là cách gần gũi nhất để bước vào ý nghĩa “bất sanh bất diệt”: đừng vội hỏi cái gì sống mãi sau khi chết, mà hãy nhìn thật sâu vào một đám mây, một chiếc lá và chính thân tâm mình. Ta sẽ nhận ra cuộc đời không phải dòng người lần lượt từ hư vô bước ra rồi rơi trở lại hư vô. Đó là một dòng duyên khởi không ngừng chuyển hóa. Và hiểu được điều ấy, ta không cần phủ nhận sinh tử, nhưng có thể học cách đi qua sinh tử với ít sợ hãi và chấp thủ hơn.
Tâm Nhãn
