Tác nghiệp điều tra đôi khi buộc nhà báo phải tiếp cận sự việc bằng những cách không thông thường: nhập vai, ghi âm kín, sử dụng camera bí mật hoặc không công khai ngay danh tính. Nhưng có một ranh giới rất quan trọng cần phân biệt: nhà báo có thể tìm cách ghi nhận một sự thật đang bị che giấu, nhưng không nên tạo ra một cái bẫy để khiến người khác thực hiện hành vi mà nếu không có sự thúc đẩy của nhà báo, họ có thể đã không làm.
Một phóng viên nhận thông tin quán ăn sử dụng thực phẩm không rõ nguồn gốc có thể đến như một khách hàng để quan sát, ghi nhận. Nhà báo điều tra tình trạng “bôi trơn” có thể tìm cách kiểm chứng quy trình mà người dân phản ánh. Trong những trường hợp có lợi ích công cộng rõ ràng, việc không xuất hiện ngay với tư cách nhà báo đôi khi là cần thiết để tiếp cận sự thật. Nhưng đó vẫn phải là ghi nhận sự việc vốn đang tồn tại, không phải dàn dựng sự việc để có hình ảnh giật gân.
Ranh giới ấy có thể rất mong manh. Chẳng hạn, phóng viên nghi một người nhận tiền trái quy định. Nếu người này vốn chủ động đòi tiền và nhà báo ghi lại bằng chứng, đó là một câu chuyện. Nhưng nếu phóng viên liên tục dụ dỗ, đưa ra lợi ích hấp dẫn, thúc ép người đó nhận tiền chỉ nhằm có cảnh quay chứng minh họ “nhận hối lộ”, bản chất tác nghiệp đã khác. Lúc này, nhà báo không còn đứng ngoài quan sát mà đã tham gia tạo nên tình huống mình định phản ánh.
Đạo đức báo chí trước hết đòi hỏi sự trung thực. Trung thực không chỉ là bức ảnh không chỉnh sửa hay câu trích dẫn đúng nguyên văn. Nó còn bao gồm sự trung thực về hoàn cảnh mà dữ liệu báo chí được tạo ra. Một hình ảnh có thể hoàn toàn thật về mặt kỹ thuật, nhưng nếu tình huống trong ảnh do phóng viên cố tình sắp đặt mà độc giả lại được khiến tin rằng đó là diễn biến tự nhiên, sản phẩm báo chí vẫn có nguy cơ gây hiểu sai.
Vì vậy, trước khi sử dụng biện pháp tác nghiệp đặc biệt, phóng viên nên tự hỏi ít nhất ba điều: Thông tin này có phục vụ lợi ích công cộng đủ lớn không? Có cách tác nghiệp minh bạch, ít xâm phạm hơn mà vẫn kiểm chứng được sự thật không? Và hành động của mình đang ghi nhận một thực tế hay đang góp phần tạo ra thực tế ấy? Ba câu hỏi này giúp phân biệt nghiệp vụ điều tra chính đáng với việc săn tìm bằng chứng bằng mọi giá.
Camera giấu kín và ghi âm bí mật cũng cần được đặt trong nguyên tắc tương tự. Thiết bị càng mạnh, trách nhiệm sử dụng càng lớn. Không phải vì công nghệ cho phép quay được thì nhà báo đương nhiên có quyền quay. Những không gian riêng tư, thông tin đời tư, trẻ em, người yếu thế hoặc những hoàn cảnh nhạy cảm đòi hỏi mức cân nhắc cao hơn. Ngoài đạo đức nghề nghiệp, phóng viên còn phải tuân thủ quy định pháp luật liên quan đến quyền riêng tư, hình ảnh, bí mật đời tư và việc thu thập, công bố thông tin.
Một nguyên tắc nghề nghiệp đáng lưu ý là tính tương xứng. Nếu vấn đề có thể xác minh bằng tài liệu, phỏng vấn công khai và dữ liệu chính thức, không có lý do để lập tức sử dụng thủ pháp bí mật. Những phương thức như nhập vai hay camera kín nên là lựa chọn có lý do chính đáng, thường dành cho trường hợp thông tin quan trọng đối với xã hội nhưng khó có khả năng được chứng minh bằng phương pháp thông thường.
Ngay cả khi đã có hình ảnh hoặc đoạn ghi âm quan trọng, công việc của nhà báo vẫn chưa kết thúc. Một đoạn video vài chục giây không nhất thiết nói lên toàn bộ sự thật. Phóng viên phải xác minh thời gian, địa điểm, bối cảnh, nhân vật và các tình tiết trước sau; đồng thời tìm thêm nguồn độc lập nếu có thể. Đặc biệt, người hoặc tổ chức bị phản ánh cần có cơ hội giải thích trước khi bài được công bố, trừ những tình huống đặc biệt mà việc liên hệ có thể gây nguy hiểm hoặc làm mất chứng cứ và tòa soạn đã cân nhắc kỹ.
Ở đây, vai trò của biên tập viên và tòa soạn đặc biệt quan trọng. Những phương án tác nghiệp có nguy cơ xâm phạm đời tư, nhập vai hoặc ghi hình bí mật không nên chỉ dựa vào quyết định tức thời của một phóng viên. Với đề tài phức tạp, kế hoạch cần được báo cáo, đánh giá lợi ích công cộng, rủi ro pháp lý, mức độ cần thiết và phương án bảo vệ người liên quan. Sự kiểm soát này không cản trở báo chí điều tra mà giúp bảo vệ cả phóng viên lẫn uy tín cơ quan báo chí.
Trong thời đại mạng xã hội, áp lực phải có “clip độc quyền”, “hình ảnh gây sốc” càng dễ đẩy người làm báo đến gần ranh giới nguy hiểm. Nhưng giá trị của báo chí không nằm ở việc phóng viên tạo ra một cảnh tượng hấp dẫn đến mức nào. Giá trị nằm ở khả năng chứng minh rằng điều được phản ánh là sự thật, có ý nghĩa đối với công chúng và được thu thập bằng phương pháp có thể bảo vệ về mặt nghề nghiệp.
Nhà báo đôi khi phải đi đường vòng để đến gần sự thật, nhưng không nên vì thế mà tự mình dựng nên sự thật. Một phép thử rất hữu ích là: nếu toàn bộ quá trình tác nghiệp của mình sau này được công khai trước độc giả, liệu phóng viên và tòa soạn có thể giải thích một cách thuyết phục vì sao phải làm như vậy hay không?
Nếu câu trả lời là có, đó có thể là một kỹ thuật điều tra cần thiết. Nếu câu trả lời khiến chính người tác nghiệp thấy ngần ngại, nên xem lại phương pháp trước khi bấm máy. Bởi trong nghề báo, có được một bằng chứng quan trọng là cần thiết, nhưng cách có được bằng chứng ấy cũng là một phần của đạo đức và sự thật báo chí.
Phổ Yên
