Ghen là một cảm xúc không xa lạ trong tình yêu. Khi thương một người, ta có thể bất an trước nguy cơ mất họ, chạnh lòng khi thấy họ dành sự quan tâm cho người khác. Nhưng từ một cảm xúc bình thường đến “cuồng ghen” là một khoảng cách rất lớn. Khi ghen tuông biến thành ám ảnh, kiểm soát và sở hữu, tình yêu có thể trở thành nguồn gây tổn thương cho cả hai phía.
Người cuồng ghen thường không dừng ở cảm giác buồn hay lo lắng. Họ muốn biết người yêu, vợ hoặc chồng đang ở đâu, gặp ai, nói chuyện với ai. Một cuộc gọi không nghe máy, tin nhắn trả lời chậm hay một tương tác trên mạng xã hội cũng có thể trở thành “bằng chứng” cho sự phản bội.
Từ nghi ngờ, người ta bắt đầu kiểm tra điện thoại, đọc trộm tin nhắn, dò mật khẩu, theo dõi vị trí, chất vấn các mối quan hệ. Có người còn yêu cầu bạn đời phải chụp ảnh chứng minh đang ở đâu, gọi video bất cứ lúc nào hoặc cắt đứt quan hệ với bạn bè khác giới.
Những hành vi ấy đôi khi được biện minh bằng câu: “Vì yêu nên mới ghen”. Nhưng tình yêu và kiểm soát là hai chuyện khác nhau. Yêu một người không đồng nghĩa với việc sở hữu người đó. Khi quyền riêng tư và tự do cá nhân liên tục bị xâm phạm, mối quan hệ rất dễ trở nên ngột ngạt.
Tác hại đầu tiên của cuồng ghen chính là phá hủy niềm tin. Nghịch lý ở chỗ người ghen thường nghĩ kiểm soát nhiều hơn sẽ giúp mình yên tâm hơn. Thực tế, càng kiểm tra lại càng muốn kiểm tra; càng nghi ngờ lại càng tìm kiếm những chi tiết củng cố cho nghi ngờ của mình.
Một câu nói bình thường cũng có thể bị diễn giải theo hướng tiêu cực. Một đồng nghiệp gọi điện vì công việc có thể trở thành “người thứ ba”. Một cuộc gặp bạn bè bị xem là nói dối. Khi tâm trí đã bị nghi ngờ chi phối, người ta không còn nhìn sự việc như nó đang là mà nhìn qua nỗi sợ của chính mình.
Người bị kiểm soát lâu ngày cũng chịu áp lực tâm lý lớn. Họ phải liên tục giải thích mình đi đâu, làm gì, với ai. Có người dần thu hẹp các mối quan hệ, từ bỏ bạn bè, hạn chế giao tiếp chỉ để tránh một cuộc cãi vã khi trở về nhà.
Nguy hiểm hơn, cuồng ghen có thể dẫn tới bạo lực. Những cuộc chất vấn ban đầu bằng lời nói có thể chuyển thành chửi mắng, đe dọa, đập phá đồ đạc, theo dõi, cô lập, cưỡng ép và hành hung. Khi cơn giận vượt khỏi khả năng kiểm soát, hậu quả đôi khi không còn cơ hội sửa chữa.
Trẻ em sống trong gia đình thường xuyên xảy ra những trận ghen tuông cũng là người chịu tổn thương. Việc chứng kiến cha mẹ xúc phạm, đe dọa hoặc đánh nhau có thể khiến trẻ bất an, sợ hãi và hình thành những nhận thức lệch lạc về tình yêu, hôn nhân.
Ở góc độ tâm lý, phía sau sự ghen tuông quá mức thường có nhiều yếu tố. Đó có thể là nỗi sợ bị bỏ rơi, lòng tự trọng thấp, trải nghiệm từng bị phản bội hoặc cảm giác không an toàn trong mối quan hệ. Vì thế, chỉ yêu cầu một người “đừng ghen nữa” thường không giải quyết được gốc rễ.
Trong Phật giáo, ghen tuông có thể được nhìn trong mối liên hệ với tham ái và chấp thủ. Ta đau khổ không chỉ vì yêu mà còn vì muốn người kia phải thuộc về mình, phải cư xử đúng với những gì mình mong đợi và không được thay đổi.
Khi mong muốn ấy bị đe dọa, sân có thể xuất hiện. Từ thương chuyển thành giận, từ muốn gần gũi chuyển thành muốn trừng phạt. Một người phút trước còn nói yêu rất nhiều, phút sau có thể thốt ra những lời cay nghiệt chỉ vì cảm thấy quyền sở hữu của mình bị xâm phạm.
Tu tập trong trường hợp này không phải ép mình “không được ghen”. Cảm xúc vừa xuất hiện không phải lúc nào cũng nằm trong quyền lựa chọn. Điều chúng ta có thể học là nhận diện nó trước khi biến cảm xúc thành hành động gây tổn thương.
Khi cơn ghen nổi lên, thay vì lập tức gọi điện chất vấn hoặc gửi những tin nhắn đầy giận dữ, hãy cho mình một khoảng dừng. Nhận biết rằng lúc này tâm đang bất an, đang sợ mất và đang muốn tìm một người để quy trách nhiệm.
Khoảng dừng ấy rất quan trọng. Một lời nói trong cơn giận có thể làm tổn thương người khác nhiều năm. Một hành động bột phát có thể phá hỏng cả gia đình. Không phải cảm xúc nào cũng cần được hành động theo ngay lập tức.
Sau khi bình tĩnh, hai người cần nói chuyện về điều khiến mình bất an bằng cách cụ thể. Thay vì buộc tội “anh lúc nào cũng lừa dối”, có thể nói rõ hành vi nào khiến mình lo lắng và điều gì cần được làm sáng tỏ. Giao tiếp nhằm tìm sự thật khác hoàn toàn với thẩm vấn nhằm buộc người kia nhận tội.
Người thường xuyên rơi vào trạng thái ghen tuông mất kiểm soát cũng nên nhìn nhận đó là vấn đề cần giải quyết, thay vì xem nó như bằng chứng mình yêu sâu đậm. Khi sự ám ảnh kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hoặc dẫn đến hành vi kiểm soát, đe dọa, việc tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc chuyên môn phù hợp là cần thiết.
Với người đang là đối tượng của sự cuồng ghen, nhẫn nhịn không có nghĩa phải chấp nhận bạo lực. Nếu đã xuất hiện đe dọa, hành hung, cưỡng ép hoặc kiểm soát nghiêm trọng, ưu tiên trước hết phải là sự an toàn. Tình yêu không thể được dùng làm lý do để hợp thức hóa việc gây tổn thương.
Một mối quan hệ lành mạnh cần cả yêu thương lẫn khoảng không để hai con người được là chính mình. Có thể quan tâm nhưng không theo dõi, có thể mong muốn chung thủy nhưng không biến người kia thành tài sản, có thể nói về nỗi bất an mà không dùng nỗi bất an ấy để tước bỏ tự do của người khác.
Ghen một chút có thể nhắc ta rằng mình trân trọng một mối quan hệ. Nhưng khi ghen khiến ta ngày đêm nghi ngờ, kiểm soát, xúc phạm hoặc làm đau người mình nói rằng đang yêu, đó không còn là biểu hiện đáng tự hào của tình yêu. Đôi khi, cách giữ một người không phải siết họ thật chặt, mà là học cách yêu với đủ tin tưởng, tỉnh táo và tôn trọng để cả hai đều có thể thở trong mối quan hệ ấy.
Tuệ Chân
