Một khi dấn bước trên đường tu Phật là bạn đang dấn bước trên con đường đi ngược với nhân gian. Muốn thấy giá trị của giải thoát, phải hiểu con đường này không hề dễ dàng.
1. Người đời sợ khổ, Phật pháp dạy nhìn thẳng vào khổ. Không né tránh, không tô hồng cuộc sống, không giả vờ rằng sinh, già, bệnh, chết và chia lìa không tồn tại. Nhìn thẳng vào khổ để hiểu nguyên nhân của khổ, rồi mới tìm con đường ra khỏi khổ.
2. Người đời gặp người làm mình tổn thương thì muốn trả lại, người tu học cách chuyển hóa sân hận. Không phải vì yếu đuối hay chấp nhận điều sai trái, mà vì hiểu rằng dùng sân hận để đáp lại sân hận chỉ khiến vòng đau khổ tiếp tục. Thắng được người khác chưa chắc đã thắng được chính mình.
3. Người đời thích sửa người khác, Phật pháp bắt đầu bằng sửa chính mình. Thấy lỗi người rất dễ; thấy tham, sân, si, ngã chấp của chính mình mới khó. Vì vậy, càng tu càng phải quay vào soi tâm, thay vì dùng giáo lý làm công cụ phán xét thiên hạ.
4. Người đời muốn được người khác yêu quý, người tu học hạnh không cầu được khen. Nếu làm việc thiện chỉ vì mong người khác biết đến thì tâm vẫn còn tìm kiếm sự công nhận. Tu sâu hơn là làm điều đúng ngay cả khi không ai nhìn thấy, không ai khen ngợi.
5. Người đời sợ mất thời gian cho việc tu, nhưng Phật pháp chỉ ra rằng cả đời người vốn rất ngắn. Tiền mất còn kiếm lại được, địa vị mất còn có thể gây dựng lại, nhưng một ngày đã qua thì không bao giờ trở lại.
Cái giá của giải thoát chính là phải biết quý từng ngày sống và không phung phí đời mình vào những cuộc tranh chấp vô nghĩa.
6. Người đời cầu xin người khác cứu mình, Phật pháp nhấn mạnh sự tự tu tập. Đức Phật chỉ ra con đường, còn đi hay không, giữ giới hay không, đoạn tham hay không, chuyển hóa sân hận hay không vẫn phải do chính mỗi người thực hành. Không ai có thể tu thay cho mình.
7. Người đời nghĩ tự do là muốn làm gì thì làm, Phật pháp nhìn tự do theo hướng ngược lại. Nếu một người muốn gì cũng phải có, giận là phải nói, thích là phải lấy, ham muốn khởi lên là phải chạy theo thì bên ngoài có vẻ tự do nhưng bên trong lại đang bị dục vọng điều khiển. Tự do sâu sắc hơn là có khả năng không làm theo mọi ham muốn của mình.
8. Người đời muốn giữ mọi thứ mãi mãi, Phật pháp dạy nhìn vào vô thường. Người thân sẽ thay đổi, thân thể sẽ già, tài sản sẽ mất, hoàn cảnh sẽ biến chuyển. Hiểu vô thường không phải để bi quan mà để biết trân trọng hiện tại và bớt chấp thủ vào những thứ vốn không thể giữ mãi.
9. Người đời tìm cách có thêm, người tu học cách bớt đi. Người đời thường nghĩ hạnh phúc là có nhiều tiền hơn, danh tiếng hơn, quyền lực hơn, còn Phật pháp lại chỉ ra rằng càng nhiều thứ để nắm giữ thì càng nhiều thứ phải lo sợ mất. Giải thoát bắt đầu từ khả năng buông được những gì tâm đang chấp giữ.
10. Người đời nghĩ giải thoát là đạt được một thứ gì đó, Phật pháp lại nói đến sự đoạn trừ những thứ trói buộc. Không phải càng có nhiều cảnh giới để tự hào, càng nhiều kiến thức để hơn người, càng nhiều người tôn kính thì càng gần giải thoát. Càng bớt tham, bớt sân, bớt si, bớt chấp ngã và bớt bị cảnh đời sai khiến thì càng có tự do.
Giải thoát vì thế không phải là một món quà dễ dàng có được. Đó là cái giá của cả một quá trình tỉnh thức, giữ giới, tu tâm, nhẫn nhục, buông chấp và chuyển hóa chính mình.
Người đời muốn đổi hoàn cảnh để được bình an. Người tu bắt đầu bằng việc đổi chính tâm mình để nhìn hoàn cảnh bằng một tâm khác.
Như Nhiên – Thích Tánh Tuệ
